هارون وهومن ( گروهى از پژوهشگران )
155
سفرنامه هاى خطى فارسى ( فارسى )
يك « مسجد » و 7 « كليسا » و 7 « حمام » و 4 « مدرسه » دارد . « مسجد » از بناهاى مرحوم « محمّد خان » است كه در سنه 1181 [ ه . ق . ] بنا كرده [ است ] . از صنف علما ، 8 نفر در اين شهر سكنى دارند : [ 1 ] جناب آخوند « ملا حسين قاضى » و [ 2 ] جناب « ملا احمد واعظ » و [ 3 ] « حاجى شيخ رضا واعظ » و [ 4 ] « آخوند ملّا مهدى » و [ 5 ] « آخوند ملّا صادق » و [ 6 ] « آخوند ملّا حسين » و [ 7 ] « آخوند ملّا عباس على » و [ 8 ] « آخوند ملّا محمد باقر » ، كه همهء اينها به خدمت جناب « آقا » رسيدند . طلاب قليلى در حجرات آن « مسجد » مشغول « تحصيل » هستند . مدرّس « حاجى شيخ رضاى مرندى » است . جناب « قاضى » در تحقيق امورات شرعيّه مستقل و كسى شريك او نيست . دو نفر « واعظ » به نوبه در ايام « رمضان » آمده در « جامع » وعظ مىكردند . از آثار قديمه ، يك دست « عمارت » ، حسين خان سردار در روى نقطه [ اى ] مرتفعه در توى « قلعه » مشرف به رود است و « حسين خان » و « حسن خان » ، هردو برادر ، در سلطنت خاقان مغفور « فتحعلى شاه » - طيّب اللّه رمسه - حكمران « ايروان » بودهاند . « حسين خان » در اواخر به خيال فاسد در افتاده ، اوضاعى فراهم آورد كه از وخامت كار خود « ايروان » را در اوقات منازعهء دولتين « ايران » و « روس » به تحت تصرّف دولت « روسيّه » داده ، خود نيز در اين ميان به آرزوى قلبى نايل گرديد . كيفيت اين تفصيل در « تاريخ روضة الصفاى ناصرى » و ديگر تواريخ اين دولت ابدآيت مسطور است . از آثار آن « عمارت » يك « تالار آيينه » منقش باقى مانده [ است ] . هم در اين « تالار » تمثال مبارك شاهنشاه صاحبقران « فتحعلى شاه » مغفور را با « نايب السلطنهء » مبرور تصوير كرده ، و صورت « حسين خان » را نيز سرپا كشيدهاند . از مواظبت مأمورين دولت چنان « معمور » است كه گوئى نقاش حالا او را به اتمام رسانيده ، حال آنكه تقريبا 60 سال است كه اين عمارت بنا شده [ و ] پرده [ اى ] كه از جلو « عمارت » آويزان است ، به همان حالت باقى است ؛ مگر اينكه به مرور و دهور جزئى فرسوده است . در سمت غربى « عمارت » ، متّصل به رودخانهء « زنگى » ، در فضاى وسيع « باغ